Τι είναι συναίσθημα

 

"Daniel Goleman: Η συναισθηματική νοημοσύνη"

  Το συναίσθημα είναι ένας όρος για την ακριβή σημασία του οποίου οι ψυχολόγοι και οι φιλόσοφοι έριζαν για περισσότερο από έναν αιώνα. Στην πιο κυριολεκτική της έννοια, το Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει το συναίσθημα ως: "Οποιαδήποτε αναταραχή ή αναστάτωση του νου, αίσθημα, πάθος. Οποιαδήποτε σφοδρή ή εξημμένη ψυχική κατάσταση" Θεωρώ ότι το συναίσθημα αναφέρεται σε ένα αίσθημα και στις συγκεκριμένες σκέψεις που προκαλεί, στις ψυχολογικές και βιολογικές καταστάσεις που το συνοδεύουν και στο σύνολο των τάσεων για δράση. Υπάρχουν εκατοντάδες συναισθήματα, μαζί με τις προσμείξεις τους, τις ποικιλίες, τις μεταλλάξεις και τις αποχρώσεις τους. Πράγματι, υπάρχουν πολύ περισσότερες αποχρώσεις συναισθημάτων από όσες λέξεις για να τα ορίσουν.

  Οι ερευνητές εξακολουθούν να διαφωνούν ως προς το ποια ακριβώς συναισθήματα πρέπει να θεωρηθούν πρωταρχικά, ποια δηλαδή αποτελούν το μπλε, το κόκκινο και το κίτρινο του ουράνιου τόξου των συναισθημάτων, από όπου πηγάζουν και όλες οι άλλες αποχρώσεις. Μερικοί θεωρητικοί προτείνουν κάποιες βασικές οικογένειες συναισθημάτων, παρόλο που δε συμφωνούν όλοι με αυτές. Οι θεωρούμενες ως κύριες οικογένειες συναισθημάτων και μερικά από τα μέλη τους είναι:

• Θυμός: λύσσα, οργή, πικρία, αγανάκτηση, απόγνωση, αναβρασμός, ενόχληση, εκνευρισμός, εχθρότητα και ίσως σε ακραίες καταστάσεις παθολογικό μίσος και βία.
• Θλίψη: λύπη, ακεφιά, κατήφεια, μελαγχολία, αυτολύπηση, μοναξιά, καημός, απελπισία και σε παθολογικό βαθμό σοβαρή κατάθλιψη.
• Φόβος: άγχος, αναστάτωση, νευρικότητα, έγνοια, κατάπληξη, τρόμος, ανησυχία, δέος, φρίκη, σκιάξιμο, τρομάρα και στις ψυχοπαθολογικές του μορφές φοβία και πανικός.
• Απόλαυση: ευτυχία, χαρά, ανακούφιση, ικανοποίηση, ευεξία, ευαρέσκεια, διασκέδαση, καμάρι, αισθητική απόλαυση, ενθουσιασμός, τέρψη, ηδονή, ευφορία, κέφι, έκσταση και στην ακραία μορφή της μανία.
• Αγάπη: αποδοχή, φιλικότητα, εμπιστοσύνη, τρυφερότητα, ευγένεια, ταίριασμα, αφομοίωση, λατρεία, ξεμυάλισμα, έρωτας.
•  Έκπληξη: σοκ, κατάπληξη, θαυμασμός, απορία.
• Αποστροφή: περιφρόνηση, δυσφορία, απέχθεια, σιχασιά, φρίκη, βδελυγμία, αηδία.
• Ντροπή: ενοχή, αμηχανία, απογοήτευση, τύψεις, ταπείνωση, εξευτελισμός, καταισχύνη, συστολή και μετάνοια.

  Ομολογουμένως, ο παραπάνω κατάλογος δε λύνει κάθε πρόβλημα σχετικά με την κατάταξη των συναισθημάτων. Για παράδειγμα, τι γίνεται με τις προσμείξεις του, όπως είναι η ζήλεια, μια παραλλαγή θυμού που εμπεριέχει επίσης λύπη και φόβο; Και τι γίνεται με τις αρετές που γεννούν συναισθήματα όπως η ελπίδα και η πίστη, το κουράγιο και η μεγαλοψυχία, η σταθερότητα και η ηρεμία; Ή με κάποια από τα κλασικά ελαττώματα, από τα οποία παράγονται συναισθήματα όπως αμφιβολία, αδιαφορία, απάθεια, και νωθρότητα ή πλήξη; Δεν υπάρχουν σαφείς απαντήσεις. Η επιστημονική διαμάχη γύρω από τους τρόπους ταξινόμησης των συναισθημάτων συνεχίζεται.

  Το επιχείρημα ότι υπάρχουν λιγοστά κύρια συναισθήματα βασίζεται μέχρι ενός σημείου στην εργασία του Πολ Έκμαν, στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Φρανσίσκο. Ο Έκμαν διατύπωσε την άποψη ότι οι συγκεκριμένες εκφράσεις για τέσσερα συναισθήματα (φόβος, θυμός, θλίψη, απόλαυση) αναγνωρίζονται από ανθρώπους που προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς σε όλο τον κόσμο, στους οποίους περιλαμβάνονται και άνθρωποι που πιθανώς δε χρησιμοποιούν καν την γραφή και φυσικά δεν έχουν ακόμα «μολυνθεί» από την έκθεσή τους στα ΜΜΕ. Το γεγονός αυτό καθιστά τα συγκεκριμένα συναισθήματα παγκόσμια. Ο  Έκμαν έδειξε φωτογραφίες προσώπων που απεικονίζουν με μεγάλη ακρίβεια εκφράσεις ατόμων σε ιδιαίτερα απομακρυσμένες περιοχές, όπως των Φορ της Νέας Γουινέας, μιας απομονωμένης φυλής που από την άποψη της εξέλιξης βρίσκεται ακόμα στη Λίθινη Εποχή, και ανακάλυψε ότι παντού οι άνθρωποι αναγνώριζαν τα ίδια βασικά συναισθήματα. Αυτός ο οικουμενικός χαρακτήρας των εκφράσεων του προσώπου παρατηρήθηκες πιθανότατα αρχικά από τον Δαρβίνο, ο οποίος τη θεώρησε απόδειξη ότι οι δυνάμεις της εξέλιξης είχαν χαράξει αυτά τα σημάδια στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα.

  Αναζητώντας κάποιες βασικές αρχές, συντάσσομαι με τον Έκμαν και τους άλλους ερευνητές που υποστηρίζουν ότι τα συναισθήματα μπορούν να ταξινομηθούν σε οικογένειες ή σύμφωνα με βασικές  διαστάσεις. Θεωρώ ότι οι βασικές οικογένειες -θυμός, θλίψη, φόβος, απόλαυση, αγάπη, ντροπή και λοιπά- ανάγονται σε υποδείγματα των απείρων αποχρώσεων της συναισθηματικής μας ζωής. Καθεμιά από τις οικογένειες έχει ένα βασικό συναισθηματικό πυρήνα από όπου προέρχονται τα συγγενικά της συναισθήματα στις άπειρες παραλλαγές τους. Στις εξωτερικές πτυχές υπάρχουν οι διαθέσεις, οι οποίες , τεχνικά μιλώντας, είναι πολύ πιο μεταλλαγμένες και πιο διαρκείς από το συναίσθημα (ενώ είναι σχετικά σπάνιο να βρίσκεται κανείς, για παράδειγμα, στο απόγειο του θυμού όλη μέρα, δεν είναι τόσο σπάνιο να είναι για μεγάλο διάστημα κακόκεφος και ευερέθιστος, κατάσταση στην οποία εύκολα προκαλούνται σύντομες εκρήξεις θυμού). Πέρα από τις διαθέσεις, υπάρχουν η ψυχοσύνθεση, η έμφυτη ροπή προς μια συγκεκριμένη διάθεση που κάνει τους ανθρώπους μελαγχολικούς, ντροπαλούς ή πρόσχαρους. Και ακόμα, πέρα από αυτές τις συναισθηματικές προδιαθέσεις, υπάρχουν οι αναμφισβήτητες διαταραχές του συναισθήματος, με τις ανάλογες κλινικές τους εκδηλώσεις, όπως η κατάθλιψη ή το παθολογικό άγχος, στις οποίες ο άνθρωπος νιώθει αιωνίως παγιδευμένος σε μια τοξική κατάσταση.

Απόσπασμα από το βιβλίο που διαβάζω τον τελευταίο καιρό. Είναι πολύ καλό πιστεύω για να βρεις τα συναισθήματά σου και τα συναισθήματα των άλλων. Να ανακαλύψεις τον εαυτό σου μέσα από τα συναισθήματα, που μας έχουν μάθει να τα αγνοούμε ή να τα καλύπτουμε... 

Και ξαφνικά στη ζωή μας βλέπουμε τις εκδηλώσεις τους και δεν μπορούμε να εξηγήσουμε τις πράξεις μας ούτε στον ίδιο τον εαυτό μας! Πόσο μάλλον να εξηγήσουμε τις πράξεις των γύρω μας και να μάθουμε να κυριαρχούμε σε αυτά ώστε να μην εμφανίζονται.